ThS. Hồ Khải Hoàn, ThS. Lê Việt Hà, ThS. Phạm Thúy Hường

Trước đây, người ta cho rằng “Thiếu cái gì ăn cái đấy”. Người mắc bệnh đái tháo đường (ĐTĐ) có nghĩa là trong cơ thể thiếu đường, nên cần phải ăn nhiều đường…và như vậy bệnh ĐTĐ lại càng nặng lên. Trong các cuộc chiến tranh, có những tù binh đang mắc bệnh ĐTĐ, khi nằm trong nhà tù, mặc dù ăn uống kham khổ mà sức khoẻ của họ lại tốt hơn. Có lẽ vì câu chuyện này nên người ta đã đưa ra chế độ “ăn kiêng” cho người bệnh ĐTĐ. Tuy nhiên, chế độ ăn kiêng  hay nói đúng hơn - chế độ ăn hạn chế đường và chất béo cho người bệnh ĐTĐ không phải là vấn đề đơn giản. Nó còn tuỳ thuộc nhiều yếu tố liên quan, trong đó có chế độ tập luyện và chế độ sử dụng thuốc men của người bệnh. Lập kế hoạch cho bữa ăn ở bệnh nhân ĐTĐ là một vấn đề rất cần thiết trong việc kiểm soát tốt đường huyết cho người bệnh ĐTĐ.

Khi bạn mắc bệnh ĐTĐ, những thông tin về phương pháp lập kế hoạch cho bữa ăn sẻ rất quan trọng đối với bạn. Thông tin này giúp bạn lựa chọn những thức ăn phù hợp cũng như số lượng thức ăn và thời điểm ăn uống tốt nhất để bạn có thể kiểm soát tối ưu đường huyết của mình.

Bạn có nhiều khả năng để tự chăm sóc bệnh ĐTĐ bằng việc lập chi tiết cho từng bữa ăn riêng. Bạn có thể lựa chọn một vài phương pháp lập kế hoạch ăn uống mà chuyên gia dinh dưỡng có thể giúp bạn hiểu được các phương pháp lập kế hoạch ăn uống như thế nào. Bạn nên thu thập tất cả các thực đơn, các công thức nấu ăn và danh mục những thức ăn cần thiết để dễ dàng  sử dụng trong  kế hoạch ăn uống của mình.

2. Kế hoạch cho bữa ăn phải phù hợp

• Kế hoạch cho bữa ăn nên phù hợp với khẩu vị, phù hợp với thuốc điều trị ĐTĐ mà bạn đang sử dụng; phù hợp với chế độ  cũng như mức độ luyện tập và tất cả các yếu tố khác liên quan tới sức khoẻ của bạn.  Ví dụ: Nếu bạn tăng HA, lập kế hoạch ăn uống sẽ giúp bạn tránh việc đưa thêm muối vào thức ăn.
• Bạn và chuyên gia dinh dưỡng nên cùng nhau bàn bạc về các thức ăn mà bạn thích hoặc không thích và những cách thức giúp bạn chuẩn bị cho bữa ăn của mình. Nếu việc lập kế hoạch cho bữa ăn của bạn xem xét tới tất cả các yếu tố này thì sẽ tốt hơn trong việc kiểm soát bệnh ĐTĐ. Nó cũng sẽ dễ dàng tuân thủ hơn so với kế hoạch được lập với một người khác.
• Nếu không tim được chuyên gia dinh dưỡng, hãy tìm một người thường xuyên tiếp xúc với bệnh nhân ĐTĐ, bạn cũng sẽ thu được những thông tin về lập kế hoạch cho bữa ăn của mình.
• Bạn có thể sử dụng chế độ ăn để điều hoà nồng độ Glucose máu, Lipide máu, huyết áp và trọng lượng cơ thể. Chế độ ăn uống có thể giúp cơ thể bạn sử dụng Insulin tốt hơn, nhận được các vitamin và khoáng chất  cần thiết.
• Việc lập kế hoạch và thực hiện kế hoạch rất quan trọng. Hãy quyết định xem bạn cần kế hoạch cho bữa ăn nào tốt với bạn nhất. Hãy điền vào bảng dưới đây (chỗ đánh dấu *) với sự trợ giúp của bác sỹ, hoặc của những chuyên gia ĐTĐ.

3. Chọn thức ăn tốt cho bệnh nhân ĐTĐ

Ai cũng vậy, muốn khoẻ mạnh cần phải có một chế độ ăn tốt kể cả những người không mắc bệnh ĐTĐ. Các chuyên gia Hoa Kỳ đã viết 5 lời khuyên về việc lựa chọn thức ăn tốt nhất.

Tháp thức ăn (FGP) là một phương tiện giúp cho các bệnh nhân ĐTĐ có thể lập kế hoạch cho bữa ăn một cách dễ dàng . Nó chỉ ra ;oại thức ăn mà mọi người cần cho sức khoẻ. Thức ăn tốt nhất lựa chọn cho toàn gia dinh cũng là thức ăn tốt nhất lựa chọn theo tháp thức ăn là một cách dễ dàng giúp bạn bắt đầu cách thức ăn uống tốt cho sức khoẻ và cho việc khống chế bệnh ĐTĐ.

Thức ăn trong mỗi phần của tháp cung cấp một vài loại ,chứ không phải tất cả các vitamin và khoáng chất mà cơ thể bạn cần mỗi ngày. Do vậy điều quan trọng là bạn nên ăn những suất ăn có tất cả các loại thức ăn. Bạn nên ăn nhiều hơn những thức ăn ở phần dưới của tháp và nên ăn ít hơn các thức ăn ở phần trên của tháp. Những phần màu da cam chứa nhiều thức ăn có hiệu quả nhất đến nồng độ Glucose máu của bạn. Khi bạn ăn những thức ăn này ,điều quan trọng là ăn những thức ăn tương trợ nhau hàng ngày và phải cân bằng với [Insulin]. Điều này đúng cho bạn sữ dung Insulin đường tiêm dưới da hay dựa vào Insulin của chính cơ thể bạn.

Khi lựa chọn thức ăn từ tháp thức ăn,nen nhớ thức ăn tự nhiên thi tốt hơn cho bạn.

Thức ăn càng được chế biến nhiều bao nhiêu thì càng ít có lợi cho bạn. Trước khi bạn mua hoặc ăn thức ăn hãy tự hỏi:”Đây có phải là một lựa chọn tốt nhất không”.

Tháp thức ăn có thể giúp :Chọn thức ăn cho mỗi bữa ăn và sử dụng tháp thức ăn hàng ngày giúp bạn tuân thủ tốt những lời khuyên về việc lựa chọn thức ăn tốt.

Ăn nhiều loại thức ăn

Nếu bạn thay đổi thức ăn, bạn sẽ có cơ hội tốt để nhận tất cả các vitamin và khoáng chất cần thiết. Điều này có nghĩa là bạn nên ăn thức ăn từ tất cả các nhóm thức ăn đã được chỉ ra và lựa chọn các thức ăn khác nhau từ mỗi nhóm.

Để kiểm soát tốt đường máu thì lượng thức ăn từ nhóm bánh mỳ, gạo, ngũ cốc, mỳ sợi, nhóm trái cây, nhóm sữa và phần thức ăn “ngọt” ở đỉnh tháp nên được giữ ở mức tương đương mỗi ngày. Thức ăn có chứa nhiều hydratcarbon có ảnh hưởng lớn nhất đến lượng đường trong máu. Nên sữ dụng nhiều thức ăn giàu chất dinh dưỡng. Nếu lượng thức ăn bạn ăn hàng ngày tương đương nhau thì sẽ dễ hơn trong việc khống chế bệnh ĐTĐ.

Duy trì trọng lượng cơ thể khỏe mạnh

Giữ trọng lượng cơ thể (TLCT) bình thường, hợp lý là quan trọng đối với tất cả. Lượng mỡ thừa sẽ làm cho cơ thể của bệnh nhân ĐTĐ týp 2 trở nên khó khăn trong việc sản xuất và sử dụng Insulin của chính họ. Đối với những người này, giảm trọng lượng thừa là một biện pháp rất quan trọng.

Đối với người ĐTĐ týp 1, rất có thể cơ thể có những sự cố trong việc duy trì TLCT ở mức mong muốn nếu như glucose máu quá cao. Kế hoạch dinh dưỡng đúng đắn phải bao gồm:

Thực hiện tất cả những vấn đề này sẽ giúp bạn bảo vệ sức khoẻ. khống chế bệnh ĐTĐ và duy trì TLCT ở mức hợp lý. Lựa chọn thức ăn bằng tháp thức ăn với một chế độ ăn ít chất béo,hợp lý có lẽ sẽ giúp bệnh nhân ĐTĐ duy trì trọng lượng cơ thể tốt. Tuy nhiên nếu bạn muốn giảm cân,có lẽ bạn cần đến một bữa ăn được lập kỹ càng hơn và kế hoạch luyện tập tốt hơn. Hãy yêu cầu trợ giúp của các chuyên gia dinh dưỡng.

Lựa chọn một chế độ ăn ít chất béo, chất béo bão hoà và cholesterol

Thức ăn chứa chất béo nguyên chất như dầu, margirine và bơ (đã được chỉ ra ở phần nhỏ nhất của đỉnh tháp thức ăn). Điều này có nghĩa chất béo cung cấp cho bạn rất ít vitamin và khoáng chất. Để có sức khoẻ tốt nhất ,chúng ta chỉ nên sử dụng chúng với một phần nhỏ trong toàn bộ các chất dinh dưỡng. Chất béo đông ở nhiệt độ phòng (như chất béo động vật) thì chỉ nên dùng một lượng rất nhỏ trong chế độ ăn vì chúng ảnh hưởng không tốt đến tim mạch của bạn.

Lựa chọn thức ăn từ phần sữa và thịt (như sữa toàn phần và bơ) có chứa hàm lượng chất béo động vật khá cao. Thức ăn ở phần thấp hơn nữa của tháp nói chung là thức ăn ít chất béo, nhưng bằng cách chế biến bạn có thể làm cho chúng có nhiều chất béo hơn. Ví dụ: Khoai tây rán hoặc rau trong nước sốt đã được cho thêm mỡ vào khi chế biến.

Chọn lựa một chế độ ăn có nhiều rau, trái cây và các sản phẩm ngũ cốc

Bằng cách lựa chọn những thức ăn thực vật có nhiều carbonhydrat như ngũ cốc, gạo, trái cây, rau tươi, mỳ (những thức ăn đã chỉ ra ở phần lớn của tháp), bạn sẽ được tăng thu nhận các vitamin và khoáng chất quan trọng cũng như các chất xơ. Chất xơ giúp làm giảm chất béo trong máu, tăng cường chức năng ruột và làm chậm hấp thu đường sau bữa ăn ở ruột. Để nhận được nhiều chất xơ,trong bữa ăn, bạn cần phải:

Sử dụng đường một cách hợp lý

Sử dụng muối và Na+ có điều độ

Phần lớn người Mỹ ăn nhiều lượng muối cần thiết. Đối với một số trường hợp, lượng muối dư sẽ làm tăng nguy cơ bị tăng huyết áp (THA). THA thường gặp ở những bệnh nhân ĐTĐ. Khi THA chưa được kiểm soát thì sẽ làm tăng nguy cơ nhiều đến vấn đề kiểm soát đường huyết cho người bệnh ĐTĐ. Để chắc chắn bạn không sử dụng quá nhiều muối, cần lưu ý:

Dùng rượu như thế nào?ộ

Nếu uống rượu, bạn hãy biết giữ điều độ. Sau đây là quy tắc căn bản cho việc uống rượu điều độ:

Rượu có thể làm hạ đường máu đến mức nguy hiểm ở người ĐTĐ đang dùng Insulin hoặc thuốc hạ đường huyết. Hãy hỏi bác sĩ hoặc các chuyên gia dinh dưỡng về phương pháp uống rượu  an toàn khi bạn đang dùng Insulin hay thuốc hạ đường máu. Phụ nữ mang thai không nên uống các đồ uống có cồn.

4. Lượng thức ăn dành cho người ĐTĐ

Có một vài yếu tố ảnh hưởng tới lượng thức ăn và bạn cần cho mỗi ngày. Một trong những yết tố đó là kích cỡ của bạn (cả trọng lượng và chiều cao). Yếu tố khác là mức độ hoạt động thể lực. Người hoạt động nhiều ,hoặc công việc liên quan đến lao động nặng sử dụng năng lượng nhiều hơn người không hoạt động. Lượng năng lượng trong thức ăn được đo bằng đơn vị calo.

Lập kế hoạch bữa ăn cho bệnh nhân ĐTĐ týp 1

Nếu bạn bị ĐTĐ týp 1, nhu cầu năng lượng của bạn không bị thay đổi do bệnh ĐTĐ. Bạn cần lượng thức ăn tương tự như khi không bị ĐTĐ. Một điều quan trọng là bạn phải tính toán để cân bằng lượng insulin mà bạn sử dụng với lượng thức ăn cần thiết. Khi đố cơ thể của bạn có thể nhận được đầy đủ năng lượng từ thức ăn mà bạn đã ăn.

Sẽ là không tốt khi ăn ít để giữ nồng độ đường máu gần ở mức bình thường,Sẽ dễ hơn cho bạn đễ tránh được tình trạng đường máu tăng cao  hoặc quá thấp nếu như bạn ăn một lượng thức ăn mà bạn cần thực sự.

Nếu bạn hay bị đói hay TLCT thấp hơn so với mức bình thường, cơ thể của bạn sẽ không nhận được giá trị thức ăn cận thiết . Điều này có thể xãy ra vì:

Ăn lượng thức ăn tương tự hàng ngày, đặc biệt thức ăn có hydratcarbon sẽ làm dễ dàng (thuận lợi) để insulin và thức ăn phối hợp hoạt động.

Đây là moottrong những phần quan trọng nhất trong lập kế hoạch ăn cho bệnh nhân ĐTĐ týp 1.

Lập kế hoạch bữa ăn cho bệnh nhân ĐTĐ týp 2

Phần lớn người bệnh đều thừa cân khi họ được phát hiện ĐTĐ týp 2. Lượng mỡ thừa là một trong những yếu tố làm giảm khả năng của cơ thể trong việc sản xuất và sử dung Insulin của chính cơ thể. Giảm lượng mỡ thừa này có thể cải thiện đường máu bằng cách giúp Insulin của cơ thể làm hoạt động tốt hơn. Điều này đặc biệt đúng với những người mắc bệnh dưới 10 năm.

Nồng độ đường có thể trở về mức binh thường ở vài người mắc bệnh ĐTĐ týp 2 - thừa cân. khi họ giảm được cân nặng. Và những người khác chỉ cần ít thuốc hạ đường huyết để kiểm soát đường huyết khi giảm cân. Muốn giảm cân bạn cần phải:

'Bạn nên ăn ít hơn, hoạt động nhiều hơn và làm những điều đó một cách thực sự". Nhiều người có kế hoạch ăn uống và luyện tập thường xuyên cùng với sự cổ vũ đã đem đến thành công trong việc giảm cân. Sự cổ vũ được xuất phát từ gia đình của bạn, từ những thành viên trong Hội ĐTĐ và những người cũng đang tập luyện như mình để giảm cân. Hãy nói chuyện với bác sĩ của bạn, các chuyên gia dinh dưỡng hay những nhà  giáo dục bệnh ĐTĐ về những lựa chon tốt nhất cho bạn.

5. Ăn vào các thời điểm đúng

Ăn 3 bữa hay nhiều hơn (cả bữa chính và bữa ăn phụ) thì thuận tiện và tốt cho bạn. Ăn những bữa ăn theo kế hoạch (thức ăn trong ngày được phân đều) giúp mọi người giữ được TLCT và có cảm giác khoẻ hơn. Người ăn bữa ăn theo kế hoạch sẽ nhận được nhiều vitamin và khoáng chất hơn.

Như người khác, người bị ĐTĐ có lẽ ăn tốt hơn và cảm giác khoẻ hơn và nhận nhiều năng lượng hơn nếu họ thực hiên ăn theo kế hoạch. Nhưng mọi người không phải lúc nào cũng thực hiện được đúng theo kế hoạch đã lập. Kế hoạch thay đổi, sẽ xảy ra những bất thường cho người bệnh ĐTĐ, đặc biệt là khi họ bỏ bữa ăn hoặc ăn quá muộn.

Trường hợp bạn không dùng thuốc hạ đường máu

Nếu bạn bị bệng ĐTĐ týp 2 và không dùng thuốc hạ đường máu thì hậu quả chính của việc bỏ bữa ăn hoặc ăn muộn là đói hoặc có cảm giác đói. Khi bạn bị đói thì rất khó kiểm soát được chế độ ăn uống hợp lý. Vì vậy bỏ bữa ăn hoặc ăn muộn sẽ tạo ra rất nhiều khó khăn hơn trong việc giảm cân.

Nếu bạn đang dùng thuốc hạ đường máu

Đường máu của bạn có thể sẽ giảm quá thấp khi bạn đang sử dụng thuốc hạ đường huyết mà lại bỏ bữa ăn hoặc ăn muộn.  

Nếu bạn đang dùng Insulin

Bỏ bữa hoặc ăn muộn có thể dẫn đến những vấn đề nguy hiểm cho người đang dùng insulin đặc biệt là bệnh nhân ĐTĐ týp 1. Bởi vì trong cơ thể Insulin luôn luôn làm việc liên tục để làm giảm đường máu. Vì vậy phải dàn đều thức ăn suốt cả ngày để cân bằng với hiệu quả của Insulin. Điều này giữ cho đường máu không xuống quá thấp.

Nếu bạn dùng Humanlog (Insulin lispro infection - nguồn gốc rDNA) thì nên dùng trong vòng 15 phút  trước bữa ăn. Humanlog có hiệu lực nhanh vì nó được hấp thu nhanh.

Ăn bữa ăn đúng giờ là một phần quan trọng trong kế hoạch ăn uống cho bệnh nhân ĐTĐ týp 1 và những người đang dùng Insulin.  

Tóm lại: Hãy chia lượng thức ăn đã tính toán hợp lý cho bạn thành các bữa ăn chính và bữa ăn phụ. Hãy dàn đều thức ăn suốt cả ngày. Nếu bạn dùng Insulin nên dùng bữa ăn phụ trước khi đi ngủ, nó sẽ giúp cho mức đường máu không xuống quá thấp trong đêm. Hãy trao đổi với bác sỹ, chuyên gia dinh dưỡng hoặc nhà giáo dục bệnh ĐTĐ về thời điểm ăn uống tốt nhất trong ngày, cũng như lịch trình làm việc của bạn, về thuốc hạ đường huyết đang dùng, về khẩu vị và các yếu tố khác. Tất cả đều đóng vai trò quan trọng trong việc lựa chọn thời gian một ăn một cách tốt nhất. Bạn hãy chép lịch ăn uống trong ngày của mình vào bảng dưới đây: