TS. BS. Hoàng Kim Ước, Bệnh viện Nội tiết trung ương

Sáng ngày 2.11, tại Trung tâm Y tế Dự phòng tỉnh, Sở Y tế Cà Mau tổ chức mít tinh ngày “Toàn dân mua và sử dụng muối Iốt” (ngày 2.11).

I-ốt là một trong những nguyên tố vi lượng rất quan trọng đối với cơ thể. Cũng như những yếu tố quan trọng khác, thiếu và thừa i-ốt quá mức đều gây ra những rối loạn có hại đối với sức khoẻ. Thiếu i-ốt trong giai đoạn bào thai và 3 năm đầu đời (do người mẹ không được cung cấp đủ i-ốt) làm các tế bào thần kinh của bào thai và trẻ giảm phát triển về số lượng và hạn chế về chức năng dẫn đến đần độn, chậm phát triển trí tuệ, giảm trí thông minh... Thiếu i-ốt trong các giai đoạn khác của cuộc sống gây thiểu năng giáp, giảm khả năng hoạt động tinh thần, bướu cổ... Thừa i-ốt, đặc biệt thừa i-ốt ở những cá thể đã có các rối loạn về chức năng tuyến giáp trước đó có thể gây bướu cổ, thiểu năng giáp, thậm chí cường giáp... Trong thực tế, người ta đã phát hiện thừa i-ốt gây ra khoảng 10% bướu cổ ở những người dân sống tại quần đảo Hokkaido (Nhật Bản), nơi có thu nhận i-ốt hàng ngày lên đến 2000 mcg (chủ yếu i-ốt được cung cấp từ các thực phẩm chế biến từ rong biển). Vậy, chúng ta hãy tìm hiểu thêm thế nào là thiếu và thừa i-ốt và người dân Việt Nam hiện đang bị thiếu hay thừa i-ốt?

I-ốt được cung cấp vào cơ thể qua con đường chính là thực phẩm

Hàng ngày, i-ốt được cung cấp vào cơ thể qua con đường chính là thực phẩm và một phần rất nhỏ qua nước uống. Nhu cầu i-ốt của cơ thể khác nhau theo tuổi và giai đoạn sinh lý, nhu cầu cao nhất ở phụ nữ có thai, nuôi con, người trưởng thành, trẻ em dạy thì; nhu cầu thấp hơn ở trẻ nhỏ và người già. Theo tổ chức Y tế thế giới (WHO), hàng ngày trẻ em dưới 6 tuổi cần 90 mcg i-ốt; trẻ 6 – 12 tuổi cần 120 mcg i-ốt; trẻ em dạy thì và người trưởng thành cần 150 mcg i-ốt; phụ nữ mang thai, nuôi con bằng sữa mẹ cần 250 mcg i-ốt (cho cả mẹ và bào thai hoặc con). Theo WHO, lượng i-ốt bài xuất qua nước tiểu ở trẻ em tuổi học đường dưới 100 mcg trong 1 lít nước tiểu là thiếu i-ốt, dưới 50 mcg trong 1 lít nước tiểu là thiếu mức độ trung bình, và dưới 20 mcg trong 1 lít nước tiểu là thiếu nặng (ở phụ nữ có thai nếu i-ốt bài xuất qua nước tiểu dưới 150 mcg trong 1 lít nước tiểu là thiếu i-ốt). Cũng theo WHO, thu nhận i-ốt hàng ngày cao nhất mà cơ thể dung nạp được là 1000 mcg và mức thu nhận i-ốt ở người trưởng thành hàng ngày không nên vượt quá 500 mcg. Lượng i-ốt bài xuất qua nước tiểu ở trẻ em trên 200 mcg trong 1 lít nước tiểu phản ảnh thu nhận i-ốt cao hơn nhu cầu, và trên 300 mcg trong 1 lít nước tiểu là thừa i-ốt.

Hãy sử dụng muối i-ốt

Vậy người dân Việt Nam nói chung đang bị thiếu hay thừa i-ốt? Để trả lời câu hỏi này chúng ta cùng điểm lại các nghiên cứu đã được thực hiện trong hàng chục thập kỷ qua tại Việt Nam. Chắc chắn, tại các vùng núi cao, xa xôi thiếu i-ốt là một thực tế không cần phải bàn cãi, điều này càng được khẳng định qua chương trình phòng bệnh bằng muối i-ốt từ những năm 1970 cho đến nay - bệnh bướu cổ của trẻ em chỉ còn dưới 5% (con số trước khi phòng bệnh là 30% – 50%) và chứng đần độn mới do thiếu i-ốt không còn xuất hiện. Tại đồng bằng Nam bộ, các tác giả người Mỹ đã công bố bệnh bướu cổ lên đến 34% (1959). Năm 1993, Bộ Y tế với sự hỗ trợ của chuyên gia WHO đã tiến hành nghiên cứu thiếu i-ốt trên phạm vi toàn quốc và công bố bệnh bướu cổ trẻ em là 22,4%, lượng i-ốt niệu bài xuất qua nước tiểu 32 mcg trong 1 lit nước tiểu, và kết luận 94% người dân Việt Nam đang sống trong vùng có nguy cơ bị thiếu i-ốt. Những nghiên cứu tiếp sau đó tại các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, Đông Nam bộ đều khẳng định tình trạng thiếu hụt i-ốt trong khu vực với bệnh bướu cổ của trẻ em dao động từ 10% - 25% và lượng i-ốt bài xuất qua nước tiểu ở mức 20 – 50 mcg trong 1 lit nước tiểu. Hiện nay, sau hơn 10 năm tuyên truyền sử dụng muối i-ốt thì lượng i-ốt bài xuất qua nước tiểu của trẻ em tại đồng bằng sông Cửu long và miền Đông Nam bộ mới chỉ đạt tương đương 60 mcg và 109 mcg trong 1 lít nước tiểu. Như vậy, có thể nói thiếu i-ốt tại Việt Nam là thực tế không thể phủ nhận.

Chúng ta có thể băn khoăn câu hỏi tại sao khu vực đồng bằng, thành phố, thậm chí cả vùng ven biển lại thiếu i-ốt? Các nghiên cứu trên thế giới về sinh thái học đã chứng minh những vùng đất bị xói mòn, bạc màu, thường xuyên bị lụt lội, băng hà,... là những vùng đất rất nghèo i-ốt do i-ốt bị rửa trôi. Động thực vật được nuôi trồng trên những vùng đất này có hàm lượng i-ốt rất thấp và hiển nhiên nếu chúng ta sử dụng các thực phẩm này sẽ không được cung cấp đủ nhu cầu i-ốt, bất kể chúng ta đang sống ở đâu – thành phố hay ven biển. Lượng i-ốt có trong hải sản nhiều hơn lượng i-ốt có trong rau, hoa quả, thịt, sữa,... nhưng thực tế không phải ai cũng thường xuyên có đầy đủ thực phẩm này để sử dụng.

Hy vọng với những thông tin trên, người dân có thể yên tâm sử dụng muối i-ốt mà không sợ bị thừa i-ốt. Lượng i-ốt được đưa vào muối để người dân sử dụng đã được tính toán để cả những người thực sự không bị thiếu i-ốt vẫn sử dụng an toàn. Những người có những bệnh lý đặc biệt tạm thời không nên sử dụng muối i-ốt (hay muối thường) sẽ được các bác sỹ tư vấn trong quá trình thăm khám bệnh.